Render voorzijde Montessori Kindcentrum Azalea (IPS, Amsterdam).
Standaardprocessen essentieel voor industriële scholenbouw
Tekst: Ysbrand Visser; beeld: Hegeman Industrieel Bouwen
Is Karin Kuipers een vreemde eend in de bijt van de bouw, die in plaats van filmawards aanbestedingen wint? Na The Natural Pavilion richt ze zich nu vooral op circulaire schoolgebouwen met Het Schoolvoorbeeld, één van de drie bouwsystemen in het Innovatiepartnerschap Schoolgebouwen (IPS) van Amsterdam.
Naar eigen zeggen werd Karin Kuipers ‘bij wijze van spreken geboren in een bioscoop’. Vader Gerben was eigenaar van bioscopen in Wageningen en Ede (CineMec groep, verkocht aan Pathé) en op haar zestiende ging ze al naar het filmfestival in Cannes. Bijna vanzelfsprekend volgde een opleiding ‘kunst en economie’ aan de kunstacademie (Utrecht), waarna ze zich richtte op zakelijke aspecten als de productie van films (o.a. Mannenharten en De Nieuwe Wildernis).
The Natural Pavilion
Na een jaar of acht had Kuipers echter ‘alles al gezien’ in de filmwereld, volgde een MBA-opleiding en belandde in de zakelijke consultancy. Vader Gerben, eerder bouwheer van zijn eigen bioscopen, was inmiddels bouwer en ontwikkelaar geworden. Met de Noordereng Groep bouwde hij al veel in hout, liet aanbestedingen links liggen, maar wilde wel meedoen aan de prijsvraag voor een paviljoen op de Floriade Expo 2022. Voor dat complexe traject (tender en subsidie) vroeg Gerben de hulp van dochter Karin, wat resulteerde in het winnende The Natural Pavilion. Inmiddels is Kuipers manager Marktstrategie & Innovatie bij Hegeman Industrieel Bouwen. Een bouwer met grote ambities op het gebied van scholenbouw en lid van één van de drie consortia in het Innovatiepartnerschap Schoolgebouwen van de gemeente Amsterdam. De ervaringen van Kuipers moeten bijdragen aan die ambities.
“In de aanbesteding voor de Floriade”, begint Kuipers, “kreeg ik te maken met het doorrekenen van CO₂-cijfers, de MPG en hergebruik. Zo was ik binnen een half jaar expert duurzaamheid. The Natural Pavilion was een ware showcase, waar ik een enorm netwerk aan overhield. Voormalig minister Hugo de Jonge lanceerde er ongeveer elke maand een nieuw plan en allerlei experts, van de NEPROM tot architecten en aannemers, kwamen langs om te zien wat daar gebouwd was. Zo deed ik echt uit eerste hand allerlei informatie op.”
Kuipers stuitte echter ook op de belemmeringen in de bouw. “Een gebouw ontwerpen is een bijzonder integraal proces. Het gaat er om hoe je alle individuele stukken met informatie samenbrengt. In de consultancy had ik al geleerd hoe je een heel duidelijke strategie schrijft. Wat wil je met het geheel bereiken? Welke visie heb je? Dat is vergelijkbaar met het maken van een film, met disciplines als het kostuum, de regisseur, de acteurs, de camera- en de geluidsman. De filmindustrie is veel meer gewend te werken vanuit één script, één doel. Deze aanpak hebben we bij de ontwikkeling van het paviljoen ook toegepast. Waarom doen we iets? Waarom past het in de visie van dat gebouw? Of juist niet?”
Industriële scholenbouw
Volgens Kuipers is het noodzakelijk om steeds meer te ontwikkelen op basis van industrieel en modulair bouwen. “Hegeman Industrieel Bouwen wil in de toekomst alles in 2D en prefab realiseren. Ik ben ervan overtuigd dat wij met onze 2D-elementen iets bijzonders kunnen maken. Industrieel bouwen betekent voor ons niet dat we blokkendozen maken, maar dat we met slimme, herhaalbare componenten juist ruimte creëren voor kwaliteit en architectuur. Bovendien is ons systeem toekomstbestendig. We kunnen grote overspanningen maken, waardoor binnen het gebouw veel vrijheid ontstaat. Lokalen en leerpleinen kun je dan flexibel inrichten en later eenvoudig aanpassen.”
“Veel schoolgebouwen zijn verouderd en niet toekomstbestendig”, gaat Kuipers verder. “Zo pleit emeritus hoogleraar Thijs Asselbergs van de TU Delft, in de publicatie Waarom meer industriële scholenbouw, voor een meer industriële manier van bouwen. Juist om ze slimmer, duurzamer en flexibeler te maken. Door in de fabriek te produceren en te werken met herbruikbare, biobased materialen, kunnen we sneller bouwen, minder uitstoten en beter inspelen op veranderende behoeften. Zo ontstaan schoolgebouwen die meegroeien met hun omgeving en verschillende levensfasen aankunnen.”
“Scholen zijn de meest veranderlijke gebouwen die er zijn. Het onderwijs verandert en scholen groeien of krimpen doordat het aantal kinderen in de wijk verschuift, soms al binnen vijftien jaar. Juist met Het Schoolvoorbeeld is die toekomstige flexibiliteit goed mogelijk. Dit bouwsysteem maakt het mogelijk om een gebouw aan te passen aan nieuwe functies of gebruik, zonder ingrijpende verbouwingen, hoge kosten of veel nieuwe CO₂-uitstoot en materiaalgebruik. Zo kunnen we mooie scholen bouwen die voorbereid zijn op meerdere levenscycli.”
'Het is belangrijk dat de proceskant steeds verder wordt gestandaardiseerd’.
Theorie en praktijk
Kuipers ontdekte bij haar komst in de bouw een forse afstand tussen de bureauwereld versus de buitenwereld. Tussen theorie en praktijk. Een uitdraai uit de BIM-omgeving bleek in de fabriek vaak nog te moeten worden aangepast om het ontwerp te kunnen produceren. Hoewel veel processen digitaal verlopen, sluiten de verschillende systemen in de keten nog niet vanzelf op elkaar aan. Kuipers: “Industrieel en seriematig bouwen begint bij de maakpartijen. Dáár ligt veel kennis over productie, logistiek en maakbaarheid. Tegelijk merk je dat het niet altijd eenvoudig is om die kennis tijdig in het proces te betrekken. Er bestaan nu eenmaal veel verschillende disciplines, elk met hun eigen werkwijze en verantwoordelijkheid. Daardoor ontstaat nog te vaak ruis in de samenwerking en onderweg gaat waardevolle kennis verloren. Door die werelden beter met elkaar verbinden, kunnen we echt werken aan één integraal proces van ontwerp tot realisatie.”
Render achterzijde MKC Azalea.
Restwaarde
“Wij bouwen Paris Proof: Het Schoolvoorbeeld voldoet nu al aan de klimaatdoelen voor 2050”, vertelt Kuipers. “Ons systeem is volledig opgebouwd uit hout en ook volledig losmaakbaar en herbruikbaar. Zo behoud je waarde in materialen en constructie. Opdrachtgevers kunnen die restwaarde meenemen in hun berekeningen en zien dat Het Schoolvoorbeeld daarin de hoogste scores behaalt. We onderzoeken nu met Alba Concepts hoe je die restwaarde kunt inzetten als strategisch stuurinstrument binnen publieke bouwopgaven.”
Render interieur MKC Azalea.
'Het proces wordt aan de achterkant onnodig zwaar’
Tempo
De industriële manier van bouwen zorgt voor tempo. “Doordat we werken met prefab-elementen en gestandaardiseerde processen, kunnen we snel schakelen”, legt Kuipers uit. “We kunnen binnen drie maanden een omgevingsgereed ontwerp opleveren. Omdat de techniek al staat, kunnen we ons volledig richten op de gebruikers en de omgeving. Met Het Schoolvoorbeeld-systeem realiseren we het gebouw in acht maanden op locatie.”
Standaardiseren
Gevraagd naar de noodzakelijke stappen, wijst Kuipers op het Innovatiepartnerschap Schoolgebouwen (IPS) van Amsterdam. “Het IPS is het eerste raamcontract waarin specifiek drie bouwsystemen zijn geselecteerd, met de kwaliteit van deze systemen als belangrijkste uitgangspunt. Het raamcontract maakt het mogelijk om de processen rond PvE’s, minicompetities en contracten te standaardiseren. Dat zorgt voor duidelijkheid, voorspelbaarheid en versnelling: binnen twee jaar zijn al zes scholen aanbesteed en voor het einde van 2025 zullen dat er acht zijn. Een mooi tempo, zeker als je bedenkt hoe complex de scholenopgave is. Het raamcontract stelt ons, de drie consortia, de gemeente en de schoolbesturen, bovendien in staat om samen verder te innoveren. Het Programma van Eisen wordt continu geëvalueerd, de bouwsystemen worden steeds verder doorontwikkeld en de gezamenlijke duurzaamheidsambities worden stap voor stap verhoogd.”
“Het is belangrijk”, vindt Kuipers, “dat ook de proceskant steeds verder wordt gestandaardiseerd. Daarin ligt juist de kans voor de aanbesteder. Om industrieel bouwen echt goed te organiseren, is het van belang dat aanbestedingen, contracten en Programma’s van Eisen zoveel mogelijk op elkaar aansluiten. Alleen dan ontstaat consistentie, schaalvoordeel en uiteindelijk meer waarde voor het beschikbare geld.”
“Inmiddels werken wij met Het Schoolvoorbeeld aan drie scholen binnen het IPS en drie scholen voor het Soesterkwartier in Amersfoort”, gaat Kuipers verder. “Om echt schaalbaar te kunnen worden, zijn we zelf nog ‘mandjes’ van scholen aan het samenstellen. Ieder met zijn eigen contractvorm en voorwaarden. Dat levert veel administratieve last op. Elk contract moet worden gecontroleerd en afgestemd met onze systemen. Er is veel overleg nodig en we besteden veel tijd aan het toelichten van uitgangspunten en werkwijzen. Daardoor wordt het proces aan de achterkant onnodig zwaar. Gelukkig wordt er inmiddels landelijk gewerkt aan gestandaardiseerde PvE’s en raamcontracten. Dat gaat enorm helpen om de opschaling van industrieel bouwen te versnellen en de samenwerking in de keten eenvoudiger te maken.”
Scholenbouw is ten slotte volgens Kuipers ook kunnen loslaten wat je lief is, met minder ‘eigen sausjes’ over de PvE’s. “Dat is natuurlijk het allermoeilijkste. Kies daarom ook liever één consortium voor drie scholen. Dat moet je wel durven, want scholen moeten dan mee in dat grotere, standaardisatieverhaal. Ik geloof heel erg in de circulariteit van maatschappelijke gebouwen en dan kom je altijd hierop uit. De vraag is nu aan schoolbestuurders om daarin ook hun rol te zoeken.”